Depresja, czyli choroba afektywna jednobiegunowa, jest zaliczana to tak zwanych wielkich problemów geriatrycznych. W zależności od źródła częstość zachorowania jest szacowana na ponad 1/3 osób powyżej 65. roku życia i jego ryzyko wzrasta z wiekiem. Samo wystąpienie depresji jest poważnym czynnikiem skracającym przewidywaną długość życia pacjentów. Wystąpienie depresji nie jest wyrokiem, ale nie jest też “normą” w myśl powiedzenia “starość nie radość”. Celem tego artykułu jest pokazanie możliwości pomocy starszym osobom dlatego postaram się przybliżyć Wam jej objawy i leczenie. Depresja wśród osób starszych jest poważnym problemem, w który możemy się zaangażować dla dobra naszych seniorów.
Rozpowszechnienie depresji u osób starszych
Depresja może wystąpić nawet u 30% osób po 65 roku życia. Częstość depresji wzrasta wraz z wiekiem. Szacuje się, że może to być nawet 50% w przypadku osób powyżej 90 roku życia.
Choroba afektywna jednobiegunowa w tej grupie wiekowej może mieć wiele przyczyn i wyróżniono wiele tak zwanych czynników ryzyka sprzyjających jej wystąpieniu.
Izolacja społeczna – brak interakcji z innymi ludźmi jest szkodliwy w każdym wieku. Brak kontaktu z drugim człowiekiem u osób starszych może mieć kluczową rolę w rozwoju tej choroby. Wielokroć u jej podłoża jest żałoba. Utrata małżonka z którym dzieliło się czasem 50 wspólnych lat życia jest niebywałym stresem.
Wśród przyczyn depresji wymieniany jest status materialny. Osoby biedne czują się gorsze od otoczenia. Czasami nie są w stanie zaspokoić swoich podstawowych potrzeb, lub po prostu nie są w stanie utrzymać dotychczasowego poziomu życia.
Znacznie częściej na depresję chorują osoby już wcześniej cierpiące na na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, chorobę niedokrwienną serca, przewlekły ból i nowotwory. Jeszcze bardziej jest to widoczne u pacjentów ze schorzeniami ośrodkowego układu nerwowego takimi jak z choroba Parkinsona lub po udarze mózgu. Warto zwrócić uwagę na “ogólny stan zdrowia”. Jest to zjawisko nie dające się łatwo zmierzyć lub definiować, jednak depresja u osób starszych często jest czwartym lub piątym schorzeniem na liście rozpoznań.
Na podstawie badań można stwierdzić, ze rzadziej występuje u osób mieszkających w swoim środowisku i przeniesienie osób starszych do różnego rodzaju domów opieki może przyczynić się do występowania depresji. Czynnikami ryzyka rozwoju depresji są hospitalizacja (z jakiegokolwiek powodu) lub pobyt w Domu Pomocy Społecznej bądź Zakładzie Opiekuńczo-Leczniczym. Stałe przebywanie w instytucji zapewniającej całodobową opiekę z jednej strony zaspokaja potrzeby chorego i jest znaczną ulgą dla jego rodziny, jednak z drugiej może pogorszyć jego samoocenę i zmniejszyć poczucie jego wartości. Przeniesienie do nowego środowiska powoduje zerwanie starych relacji, które czasami trwały przez całe życie.
Przyczyny depresji starczej
Jest to schorzenie, które występuje także u młodych ludzi, ale z wiekiem jego częstość wzrasta. Wyniki badań oprócz czynników genetycznych wskazują również na tzw. “przyczyny środowiskowe” takie jak przewlekły stres lub silne przeżycia psychiczne. Należy pamiętać, że starość jest okresem w którym dochodzi do postępującej utraty stanu “pełni zdrowia”. Zaczynają pogorszać się narządy zmysłów takie jak wzrok i słuch (dlatego konieczne jest “protezowanie” narządu wzroku i słuchu na jak najwcześniejszym etapie). Pogarsza się sprawność ruchowa i samodzielność seniora. W ostatnich latach obserwujemy zanik tradycyjnych więzi społecznych; zanik rodzin wielopokoleniowych, migrację zarobkową. Nasi seniorzy muszą mierzyć się z “zespołem pustego gniazda” oraz kurczącym się kręgiem znajomych i przyjaciół. Mimo, iż wydaje się, że “taka jest kolej rzeczy” to pamiętajmy, że sa to ludzie z doświadczeniem, życiowym z (często) licznymi osiągnięciami, którzy doszli do swojego statusu dzięki swojej pracy i uporowi. Tracenie przyjaciół, rzadsze kontakty z dziećmi są dla tych osób nowymi sytuacjami i każdorazowo są związane z uczuciem straty.
Często wyróżnianym rodzajem depresji jest depresja wieku podeszłego. Jej szczególnym czynnikiem ryzyka jest obecność zmian zwyrodnieniowych w mózgu. Najczęściej są to wywołane zmianami niedokrwiennymi i miażdżycą tzw. encefalopatia niedokrwienna. Najprościej można to zjawisko można wytłumaczyć w ten sposób, że z powodu zwężenia lub zamknięcia tętnic doprowadzającym krew do mózgu dochodzi do obumierania komórek nerwowych. Brak komórek nerwowych prowadzi do pogorszenia pracy całego organizmu: pamięci, sprawności mięśni, a także negatywnie wpływa na nastrój.
Objawy depresji u osób w starszym wieku
Objawy depresji u seniorów nie różnią się od objawów osób młodszych. Najczęściej pacjenci uskarżają się na :
- uczucie przygnębienia
- niezadowolenie z dotychczasowego życia
- cierpienie
- poczucie braku wartości
- poczucie braku nadziei
- poczucie bycia ciężarem dla rodziny
- niezdolność odczuwania przyjemności
- bezsenność
- brak energii
- brak apetytu
- zmęczenie
- pogorszenie pamięci
W praktyce dzieci chorego widzą zmianę zachowania. Zauważają, że senior jest bardziej wycofany, ma mniej energii. Staje się płaczliwy – z pozoru błaha informacja powoduje płacz. Z pewnością krzywdzące w takich sytuacjach jest mówienie “starość nie radość”. Obserwowane objawy są niejednokrotnie bagatelizowane przez rodzinę chorego i personel medyczny. Często zdarza się, że pacjent jest wyśmiewany ponieważ “przez cały dzień nie chce wstawać z łóżka”
Często jest drażliwy, ma pretensje o drobiazgi. Zdarza się, że jest złośliwy lub uszczypliwie komentuje członków swojej rodziny. Objawy spowolnienia mogą przeplatane pobudzeniem psychoruchowym, zwłaszcza jeśli depresji towarzyszy lęk lub demencja (otępienie).
Chory przestaje o siebie dbać, rzadziej się myje lub nie korzysta z usług fryzjera. Ma dużo gorszy apetyt. Nie dba o relacje z najbliższymi.
Depresja powoduje również pogorszenie pamięci; przez co jest mylona z otępieniem; właściwe leczenie depresji pozwala na poprawę zapamiętywania. Problemy z pamięcią zgłaszane przez osobę w podeszłym wieku najpierw powinny być diagnozowane w kierunku depresji, a dopiero potem otępienia. Warto pamiętać, że otępienie podnosi również ryzyko depresji. Te dwa schorzenia, niestety, wynikają z nieprawidłowej pracy ośrodkowego układu nerwowego.
Nie zapominajmy, że senior z depresją jest osobą o bardzo dużym “bagażu doświadczeń”. Przez chorobę może zmienić podejście do oceny swoich doświadczeń życiowych. Może mieć wrażenie “że zmarnował całe życie”, że “nic nie osiągnął”. Taka osoba może wypowiadać pragnienia samobójcze lub dokonywać prób samobójczych. Z pewnością takie symptomy nie powinny być bagatelizowane.
Zupełnie inną grupą objawów są objawy somatyczne. Są to dolegliwości, które podaje chory, a które dotyczą funkcjonowania organizmu, a nie będące odczuciem psychicznym. Najczęściej wymieniane są różnego rodzaju dolegliwości bólowe. Zróżnicowanie depresji i choroby somatycznej wymaga dużej ostrożności i czujności ze strony lekarza i rodziny chorego. Najczęściej rodzina tłumaczy taki stan tym, że osoba w podeszłym wieku “próbuje zwrócić na siebie uwagę”. W skrajnych przypadkach depresji psychotycznej objawy mogą przybrać postać urojeń nihilistycznych np. zespołu Cotarda. Jest to sytuacja w której chory wygłasza opinie, że jego ciało przestało żyć, a jego serce nie bije. Ponadto występuje w nim pobudzenie psychoruchowe silny lęk i częściej prowadzi do prób samobójczych w tej grupie wiekowej.
Cechą charakterystyczną depresji są zaburzenia snu. Pacjenci mają problem zarówno z zasypianiem jak i podtrzymaniem snu. Mimo, że rodzina obserwuje “odsypianie” w dzień, nie można nazwać takiego snu snem pełnowartościowych. Brak snu dodatkowo niekorzystnie wpływa na stan chorego, nasilając jego brak energii. Warto pamiętać, ze zdrowy sen jest sytuacją w której w naszym organizmie dochodzi do regeneracji wielu układów. Odpowiedni sen jest jest odpowiedzialny za nasz układ odpornościowy, układ krążenia i prawidłowy metabolizm.
U osób starszych znacznie częściej pojawiają się objawy psychotyczne takie jak urojenia i omamy. Urojenia to przekonanie co do istnienia nieprawdziwych zdarzeń – na przykład poczucie bycia obserwowanym lub prześladowanym. Przykładem urojeń jest omówiony powyżej zespół Cotarda. Omamy to iluzje w które chory widzi w czasie rzeczywistym (tu i teraz) – nie tworzą żadnej określonej historii.
Nieleczona depresja starcza powoduje wielkie i niepotrzebne cierpienie chorego.
Ryzyko samobójstwa u ludzi powyżej 65 roku życia z depresją
Depresja u starszej osoby wiąże się z dużo większym ryzykiem samobójstwa. Osoby w wieku powyżej 75 roku życia dokonują skutecznego samobójstwa trzy razy częściej niż osoby młodsze. Depresja odpowiada za około 70% skutecznych prób “S”. Grupa najbardziej narażoną to zjawisko są mężczyźni, którzy owdowieli w podeszłym wieku. Stoi to w sprzecznosci z obrazem mężczyzny jako tej osoby, która zaciska zęby radzi sobie
Leczenie depresji u seniorów
Przeciętny epizod depresyjny trwa od 2 do 4 lat. Odpowiednie rozpoznanie depresji starczej to tylko połowa sukcesu. Ważny jest czujny i skuteczny nadzór nad chorym oraz umiejętność wyboru momentu odstawienia leku.
Depresja u starszych osób jest poważnym problem społecznym, dlatego podejście do jej leczenia powinno być możliwie wielopoziomowe.
- Z pewnością ważna jest obecność i wsparcie bliskich osób. Nie tylko członków rodziny, ale także grona znajomych. Ważnym elementem kuracji są oddziały dzienne oraz małe grupy społeczne takie jak chór czy koła gospodyń wiejskich, a także zwykłe spotkania towarzyskie. Do tej grupy interwencji niefarmakologicznych należy również psychoterapia. Należy pamiętać, że ta metoda leczenie depresji powinna być prowadzona z dużą starannością i zaangażowaniem ze strony terapeuty.
- Kolejnym istotnym elementem terapii jest dbanie o “ogólny stan zdrowia”. Niektóre choroby somatyczne, szczególnie choroby tarczycy, układu krążenia i oddechowego nasilają objawy depresji. Zarówno niedoczynność jak i nadczynność tarczycy mogą być mylnie interpretowane jako objawy depresji u osoby starszej. Ogólny zły stan zdrowia wpływa na wydolność fizyczną oraz na “poczucie choroby”, a przez to własnej wartości. Dlatego odpowiednie leczenie niewydolności krążenia, choroby wieńcowej, astmy lub przewlekłej obturacyjnej choroby płuc starszych ludzi, może wspomóc farmakoterapię depresji.
- Ostatnią składową leczenia jest farmakoterapia. Wymaga ona całościowego spojrzenia na chorego, umiejętności przewidywania interakcji z pozostałymi lekami, znajomości przeciwskazań i działań niepożądanych.
Podstawą leczenia jest unikanie trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych. Należy je stosować z duża ostrożnością, gdyż mogą powodować zwiększoną senność, zawroty głowy i upadki. Do tej grupy substancji należą amitryptylina i doksepina.
Podstawowa grupą leków stosowanych w leczeniu depresji w wieku podeszłym są inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). Każdy z tych leków może powodować przejściowe dolegliwości brzuszne takie jak wymioty i biegunka. Oto krótki przegląd leków s tej grupy:
- Citalopram i escitalopram – jedne z najczęściej stosowanych leków, mogą powodować hiponatremię (nieprawidłowo niski poziom sodu) oraz nasilać krwawienia. U bardzo wąskiej grupy osób powoduje znaczną senność. Nie powinny być stosowane w jaskrze
- Fluoksetyna, paroksetyna, fluwoksamina – dość dobrze sprawdzają się u chorych u których występuje składowa zaburzeń adaptacyjnych. Te substancje są raczej stosowane u chorych bez cech otępienia. Nie powinny być stosowane w jaskrze
- Sertralina – z uwagi na małą liczbę przeciwskazań może być stosowana u chorych z licznymi chorobami (nie należy stosować w niewydolność nerek). Może być stosowna w jaskrze.
- Trazodon – lek z wyboru u chorych z zaburzeniami snu, należy stosować minimalną skuteczną dawkę. Może być stosowany w jaskrze
- Wortioksetyna – stosunkowo nowy lek. Zarejestrowany w tylko w leczeniu dużych epizodów depresji. Mała liczba przeciwskazań
Inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noraderenaliny (Wenlafaksyna i Duloksetyna). Raczej nie należy ich stosować u chorych z otępieniem. Mogą podwyższać ciśnienie tętnicze. Mogą paradoksalnie pobudzać chorych. Są stosowane jako koanalgetyki, czyli leki wzmacniające działaniem leków przeciwbólowych. Nie powinny być stosowane w jaskrze. Proces odstawiania tych leków jest bardzo powolny.
Agomelatyna – srosunkowo nowy lek. Może być dość bezpiecznie stosowany razem z innymi lekami. Nie może być stosowana jedynie przy niewydolności wątroby. Agonista receptorów melatonergicznych MT1 i MT2, antagonista receptorów 5-HT2C,
Depresja to choroba
Aby uniknąć stygmatyzacji rozpoznaniem choroby psychicznej często mówię pacjentom i ich rodzinom, że jest to “choroba duszy”. Osoby starsze często nie są świadome, że zmiana ich zachowania jest zaburzeniem, a nie normalną koleją rzeczy. Leczenie depresji u osób starszych jest wyzwaniem, lecz też wielką szansą oby pomóc osobie dotkniętej tą chorobą. Jak widać choroba afektywna jednobiegunowa to nie tylko obniżenie nastroju, a symptomy depresji są różnorakie. Warto zachować czujność wobec niepokojących objawów, gdyż oznaki depresji często mogą nie być kojarzone z ta chorobą. Depresja wśród seniorów cały czas jest tematem tabu, nie wstydźmy się rozmawiać z nimi na ten temat i nie bójmy się zasięgnąć opinii lekarza.
Źródła:
- Hager K., Krause O., Geriatria, red. wyd. pol. M. Sobieszczańska, Wrocław, Edra Urban & Partner, 2018
- Geriatria. Wybrane zagadnienia, red. J. Gąsowski, K. Piotrowicz, Kraków, Medycyna Praktyczna, 2020
- Wielkie Zespoły Geriatryczne, red. M. Cybulski, E. Krajewska-Kułak, Wrocław, Edra Urban&Partner, 2021
